Onderzoek naar patiëntveiligheid en veiligheidscultuur in de huisartsgeneeskunde
D.L.M. Zwart, huisarts en onderzoeker
d.d. 23 februari 2010
Project SPIEGEL
SPIEGEL staat voor Studie naar Patiëntveiligheid door Incident Evaluatie in de Geneeskunde van de Eerste Lijn.
Het project bestaat uit experimenten met Veilig Incident Melden (VIM) in de huisartsgeneeskundige setting. Er wordt gekeken naar opbrengst, haalbaarheid en effect op veiligheidscultuur van VIM in deze omgeving. De incidentmeld-procedure is bestudeerd op een huisartsenpost en in de huisartsen-dagpraktijk. Hiernaast wordt studie gedaan naar oorzaken van incidenten waarbij aios betrokken zijn tijdens de huisartsopleiding.
Voortgang SPIEGEL
We hebben VIM geïmplementeerd in een huisartsenpost vanaf september 2006. Hiernaast is, vanaf begin 2007 in vijf gezondheidscentra in de regio Utrecht, VIM als start van een veiligheidsmanagementssysteem ingevoerd.
In de Spiegel-meldprocedure konden huisartsen, doktersassistenten, apothekers, fysiotherapeuten en praktijkondersteuners hun incidenten melden. Per participerende praktijk of HAP is een VIM-commissie ingesteld om de incidentmeldingen te verwerken. Incidenten worden niet alleen geregistreerd en geordend. Ook wordt een systematische methode gebruikt om incidenten te analyseren afgeleid van de SIRE- en PRISMA-methode. Daarnaast worden de resultaten onderling gedeeld. De haalbaarheid ervan wordt met vragenlijsten, interview en observatie geëvalueerd. Cultuurmeting wordt verricht met een afgeleide vragenlijst*, de SCOPE .
* In het kader van SPIEGEL is door het Julius Centrum in samenwerking met het Nivel (Dr. C. Wagner) de vertaling naar een eerstelijnsversie van de COMPaZ-vragenlijst gemaakt, genaamd SCOPE. SCOPE staat voor Systematisch Cultuur Onderzoek Patiëntveiligheid Eerste lijn. COMPaZ staat voor "Cultuur Onderzoek onder Medewerkers over de Patiëntveiligheid in Ziekenhuizen in Nederland", zie verder project SCOPE 2008/2009.
We hebben tot en met begin 2009 data in beide settings verzameld. Op 26 maart 2009 zijn beide deelprojecten afgesloten op een SPIEGEL-slotbijeenkomst. De gezondheidscentra zijn alle doorgegaan met de incidentmeld-procedure, aangepast aan de lokale wensen. Stichting Primair Huisartsenposten heeft naar aanleiding van de pilot met de VIM-procedure binnen het SPIEGEL-project besloten om het incident melden te decentraliseren. Waar binnen Stichting Primair eerst een centrale MIP commissie alle meldingen uit negen huisartsenposten behandelde, wordt nu gestreefd naar een eigen incidentmeld-procedure met VIM-commissie per HAP-locatie. Op dit moment zijn op drie van de negen huisartsenpost-locaties van St. Primair VIM-procedures geïmplementeerd en worden de vierde en de vijfde VIM-commissie opgeleid.
Incidenten in de huisartsopleiding zijn verzameld in 2007 en 2008. Deze 44 incidenten zijn allemaal volgens de SIRE methode geanalyseerd. Een manuscript hierover is in voorbereiding.
Producten
SPIEGEL- Werkmappen: procedurebeschrijvingen die gebruikt zijn voor de implementatie van de SPIEGEL meldprocedure in de gezondheidscentra en op de huisartsenpost. Deze documenten zijn onderstaand te downloaden.
Cursus incident analyse voor de huisartsenpraktijk; zie onderstaande link (PAOH).
Publicaties SPIEGEL • Zwart DLM, Molendijk A. Dat ging even mis. Huisartsen en assistenten registreren incidenten. 2005. 60 nr. 23 Medisch Contact. Deze publicatie is onderstaand te downloaden.
• Zwart DLM, Steerneman AHM, Van Rensen ELJ, Kalkman CJ, Verheij TJM. Feasibility of centre-based incident reporting in primary health care: the SPIEGEL-study. 2010 Qual Saf Health Care (manuscript in press)
• Zwart DLM, Van Rensen ELJ, Verheij TJM, Kalkman CJ, De Bont AA. How incident reporting in primary care makes organizational risks with minor consequences more manifest than medical incidents with serious consequences for patients. 2010 (manuscript submitted)
• Zwart DLM, Ouboter S. Veilig Incident Melden op een huisartsenpost. Kwaliteit in Zorg, okt. 2008. Deze publicatie is onderstaand te downloaden.
• De Bont AA, Jerak S, De Mul M, Zwart DLM. Vragen voor veiligheid. De betekenis van patiëntveiligheid in de eerste lijn. 2009 Onderzoeksrapport voor Ministerie van VWS. Deze publicatie is onderstaand te downloaden.
Manuscripten in voorbereiding • Zwart DLM, Van Rensen ELJ, Kalkman CJ, Verheij TJM. Central or local incident reporting? A comparative study in GP out-of-hours services.
• Zwart DLM, Heddema WS,Van Rensen ELJ, Kalkman CJ, Verheij TJM. Lessons learned from incidents reported by trainees in general practice.
De NHG-leidraad "Veilig Incident Melden" is voor een groot deel gebaseerd op de methode en ervaringen uit het SPIEGEL-project. Zie onderstaande link (NHG).
Presentaties
17-20 oktober 07: Wonca Europa, Parijs
Voordracht: Safe incident reporting in a Dutch out-of-hours service
Workshop: How could they ever give YOU your medical degree?
(workshop over communicatie over incidenten tussen collega’s)
22-25 april 08: Quality and Safety in Health Care Congres, Parijs
Voordracht: Safe incident reporting in a Dutch out-of-hours service
4-7 september 08: Wonca Europe Istanbul, huisartsencongres
Voordracht: Safe Incident reporting in Dutch health care centres
Workshop: Patient safety and the difficulties of communication about incidents
among colleagues
30 apr-1 mei 09: Patient Safety Congress NHS, Birmingham
Poster: Feasibility on centre-based incident reporting in primary care
19 juni 09: NHG wetenschapsdag
Voordracht: Veilig Incident Melden op de huisartsenpost
16-18 sept 09: Wonca Europa, Basel
Voordracht: “Care as usual” in dealing with incidents in general practice
Workshop: Centre-based incident reporting in general practice. Why and how?
Begeleiding SPIEGEL
SPIEGEL wordt begeleid vanuit het Kenniscentrum Patiëntveiligheid (prof. C. Kalkman, Dr. E.L.J. van Rensen) en het Julius Centrum (prof. T.J.M. Verheij, Dr. H.M. Pieters) van het UMC Utrecht.
Financiering SPIEGEL gefinancierd door de SBOH (Stichting Beroeps Opleiding Huisartsen) en deels door het Julius Centrum van het UMC Utrecht.
Patientveiligheidscultuur: SCOPE en SCOPE-HAP
SCOPE staat voor Systematisch Cultuur Onderzoek Patiëntveiligheid Eerstelijn.
De cultuurmetings-vragenlijst is in een nieuw project “SCOPE 2008/2009” breed uitgezet in praktijken en op huisartsenposten. Doel van dit project was om beide vragenlijsten intern te valideren en materiaal te ontwikkelen voor implementatie in de huisartsgeneeskundige praktijk.
Voortgang
De vragenlijsten zijn gevalideerd en worden op korte termijn gepubliceerd. Ook zijn de vragenlijsten beschikbaar voor het werkveld. Alle gezondheidscentra en huisartsenpraktijken, ook degene die niet accrediteren bij NPA, kunnen de vragenlijst gebruiken via
http://www.praktijkaccreditering.nl Voor de huisartsenposten is op dit moment de webapplicatie nog in voorbereiding.
Producten SCOPE 2008/2009
Folder (onderstaand te downloaden).
Webcast van denktank SCOPE 2008/2009: volgt
Publicaties in voorbereiding • Langelaan M, Zwart DLM, Van de Vooren RC, Verheij TJM, Wagner C. SCOPE-OHS: psychometric properties of a patient safety culture assessment in general practitioners’ out-of-hours services.
• Langelaan M, Zwart DLM, Van de Vooren RC, Verheij TJM, Wagner C. SCOPE: psychometric properties of a safety assessment tool in general practice.
Presentatie 16-18 sept 2009: Wonca Europa, Basel
Voordracht: How do caregivers in Dutch primary care out-of-hour services see patient safety? (Vooren RC, Zwart DLM)
Samenwerking en financiering Het project is in samenwerking met het Nivel (C. Wagner en M. Langelaan) en NHG (M. Bouma) en NPA-praktijkaccreditering (H. Witmer en A. Aan ’t Rot) uitgevoerd. Het project is gefinancierd door ZonMw. Het wordt in mei 2010 afgerond.
Overige activiteiten/publicaties Dorien Zwart over veiligheids-gerelateerde onderwerpen HFMEA In 2005 en 2006 is in het kader van een onderzoek van Marieke Habraken in o.a. het UMC Utrecht een prospectieve risico analyse in de huisartsenpraktijk uitgevoerd. Volgens de HFMEA methode (nu de SAFER) is het proces van “herhaalmedicatie in de huisartsenpraktijk” onderzocht. Het is beschreven in een eindrapportage en er is hiervan verslag gedaan in verschillende presentaties:
sept 2006 Wonca Europe, Florence
Voordracht: Prospective risk analysis in general practice
23 nov 2007: NHG-congres Maastricht
Poster: Prospectieve risicoanalyse (HFMEA) over herhaalmedicatie in de huisartsenpraktijk. De poster is onderstaand te downloaden.
Manuscripten/publicaties • Jansma JD, Zwart DLM, Leistikow IP, Kalkman CJ, Wagner C, Bijnen AB. Do specialty registrars change their attitudes, intentions and behaviour towards reporting incidents following a patient safety course? 2010 (manuscript under revision)
• De Koning Gans JM, Zwart DLM, Kalkman CJ. Coniotomie in de eerste lijn. 2010 (manuscript geaccepteerd)
• Jerak S, Zwart DLM, De Bont AA. Exploring the logics and practices of patient safety in primary care – Controlling or embracing uncertainties? (submitted)