Cardioloog Maarten Jan Cramer neemt afscheid

Na 25 jaar bevlogen inzet neemt cardioloog dr. Maarten Jan Cramer afscheid van het UMC Utrecht. Hij gaat met pensioen. Als arts, onderzoeker, opleider en mens heeft hij in de afgelopen 25 jaar een onuitwisbare indruk achtergelaten binnen de cardiologie. In die jaren werkte hij mee aan grote ontwikkelingen binnen het vakgebied, begeleidde hij tientallen promovendi en stond hij bekend als een zeer gewaardeerde arts met een uitzonderlijk warme band met zijn patiënten. Ter gelegenheid van zijn pensionering lanceert hij samen met de UMC Utrecht & Wilhelmina Kinderziekenhuis Foundation het Gouden Hart Fonds, waarmee hij blijvend wil bijdragen aan innovatie binnen de cardiologie.

Wie de werkkamer van Maarten Jan Cramer binnenloopt, ziet meteen wat hem typeert. Boven zijn bureau hangen planken vol kaarten, kunstwerken, gedichten en kleine cadeaus die hij door de jaren heen kreeg van patiënten, studenten, promovendi en collega’s. Tastbare herinneringen aan de vele mensen met wie hij in de loop der jaren een bijzondere band opbouwde. “Na 25 jaar ken je veel mensen van het restaurant, de werkvloer, de apotheek tot aan de directie”, vertelt hij. “En sommige patiënten zag ik tientallen jaren terug op de polikliniek. Dan bouw je echt een relatie op.” 

Een leven lang verwondering over het hart

De fascinatie voor het hart loopt als een rode draad door zijn leven. Niet alleen als orgaan, maar ook als symbool. “Het hart staat in bijna alle culturen voor leven en liefde”, vertelt Maarten Jan. “Die combinatie van het hart als biologisch orgaan én als symbool heeft me altijd geboeid.” 

Die belangstelling begon al vroeg in zijn carrière. Tijdens zijn studie geneeskunde in Amsterdam ontdekte hij via onderzoek naar myocardscintigrafie zijn passie voor de cardiologie. Uiteindelijk bracht die passie hem via zijn promotie in Leiden, de opleiding cardiologie in Nieuwegein en vijf jaar werk in de maatschap cardiologie in Amersfoort naar het UMC Utrecht, waar hij uitgroeide tot een van de vertrouwde gezichten binnen de cardiologie, met bijzondere expertise in niet-invasieve beeldvorming van het hart, zoals echo, MRI en CT. Hij begeleidde tientallen promovendi en werkte mee aan honderden wetenschappelijke publicaties. Collega’s roemen zijn enthousiasme, zijn nieuwsgierigheid en zijn vermogen om mensen met elkaar te verbinden. 

Zelf bleef hij zich verwonderen over het vak. “Wat is mooier dan een hartspier en kleppen te zien functioneren op een echocardiogram?” zegt hij. “De cardiologie heeft in enkele tientallen jaren enorme ontwikkelingen doorgemaakt. Van nieuwe behandelingen bij het acute hartinfarct tot geavanceerde beeldvorming en steunharten, het is ongelooflijk hoe snel het vak zich blijft ontwikkelen.” 

De patiënt stond altijd op één 

Toch ging het voor Maarten Jan uiteindelijk nooit alleen over techniek of wetenschap. Boven alles bleef hij een arts die dicht bij zijn patiënten stond. Een echte ‘patiëntendokter’, zoals collega’s hem omschrijven. 

“Je krijgt het vertrouwen van patiënten en hun familie”, vertelt hij. “Zij delen hun kwetsbaarheid met je. Samen probeer je de beste behandeling te kiezen.” Dat persoonlijke contact maakte voor hem het vak bijzonder. “Sommige patiënten kwamen tientallen jaren bij me op controle voor hun kleppen, pacemaker of ICD. Dan bouw je echt een band met iemand op. De geneeskunde verandert razendsnel door AI en nieuwe technologieën. Maar ik vind dat arts-patiëntcontact altijd een wezenlijk onderdeel van het vak moet blijven.” 

Dat hij zelf patiënt werd, veranderde zijn blik op de zorg nog verder. In 2013 kreeg hij de diagnose non-hodgkinlymfoom en onderging hij chemo-immunotherapie in het UMC Utrecht. “Mijn ziekte heeft me meer bewust gemaakt van mijn eigen kwetsbaarheid als mens en hoe dankbaar je bent als de behandelingen lukken!”, vertelt hij openhartig. “En ik denk dat ik daardoor nog beter kan begrijpen hoe een patiënt zich kan voelen. Al wil ik wel benadrukken dat je niet ziek hoeft te zijn geweest om een goede arts te zijn.” Zijn empathie voelden patiënten ook. 

Verbinding buiten de spreekkamer 

Niet alleen patiënten, maar ook collega’s en promovendi voelden zich met hem verbonden. Maarten Jan begeleidde bijna dertig promovendi en werkte intensief samen met generaties jonge artsen en onderzoekers. Sommigen kende hij al vanaf hun geneeskundestudie en begeleidde hij later tijdens hun promotie en opleiding tot cardioloog. “Dat zijn soms trajecten van vijftien tot twintig jaar samen”, vertelt hij. “Je maakt veel met elkaar mee. Dagelijks word je geconfronteerd met de strijd op leven en dood. Dat schept een band.” 

Hij spreekt met zichtbaar plezier over de samenwerking binnen het UMC Utrecht. “Geweldig. Een groot team van artsen, verpleegkundigen, polimedewerkers en onderzoekers. Samen nieuwe dingen bedenken waardoor ons werk uitdagend blijft en de zorg voor de patiënt steeds beter wordt.” 

Die verbinding zocht hij ook buiten het ziekenhuis. Jarenlang organiseerde hij samen met patiënten en collega’s de Tandemtocht van het UMC Utrecht, waarmee geld werd ingezameld voor onderzoek naar chronisch hartfalen. In 2018 werd hij daarvoor verkozen tot ‘Vriend van het Jaar’ van de UMC Utrecht en WKZ Foundation. 

Voor Maarten Jan draaide die tocht om veel meer dan fondsenwerving alleen. “Samen met patiënten fietsen zorgt voor verbroedering en kameraadschap”, vertelde hij destijds. “Op de fiets zijn patiënten meer dan patiënt en zijn wij meer dan dokters alleen.” Tijdens die tochten ontstonden gesprekken over kinderen, vakanties en het gewone leven. “Maar ondertussen blijf ik natuurlijk wel cardioloog”, zei hij lachend. “Ik let natuurlijk goed op onze patiënten.” 

Zijn boodschap aan jonge cardiologen is helder: “Houd passie voor de cardiologie en plezier in het teamwork in een ziekenhuis. Heb aandacht voor de patiënt én voor elkaar.” 

Grote technologische ontwikkelingen 

Een van de momenten die Maarten Jan altijd zal bijblijven, was de implantatie van het eerste kunsthart in Nederland, uitgevoerd in het UMC Utrecht door de cardiothoracaal chirurg Faiz Ramjankhan. Het raakte precies aan wat hem zijn hele loopbaan heeft gefascineerd: het hart als medisch wonder én als iets dat veel groter is dan alleen een orgaan. “Het hart is niet zomaar een pomp”, vertelt hij. “Het is in bijna alle culturen een symbool voor leven, liefde, moed en kwetsbaarheid. Je ziet het overal terug: in muziek, poëzie, literatuur en kunst.” Die symbolische betekenis heeft hem altijd beziggehouden, ook buiten de geneeskunde om. Niet voor niets verzamelde hij jarenlang kunstobjecten met hartvormen! 

Juist daarom maakte de komst van een volledig artificieel hart diepe indruk op hem. “Toen dacht ik echt: wat betekent het hart eigenlijk nog als je het volledig kunt vervangen? Verdwijnt daarmee ook iets van de magie?” zegt hij. Tegelijkertijd ziet hij het als een voorbeeld van hoe ver de cardiologie zich heeft ontwikkeld. “Dat we in staat zijn een totaal kunsthart te implanteren, is ongelooflijk. Het laat zien hoe wetenschap, techniek en patiëntenzorg samenkomen.” Voor Maarten Jan zit juist daar de schoonheid van het vak: in de combinatie van technologie en menselijkheid. “De techniek ontwikkelt zich razendsnel, maar uiteindelijk blijft het gaan om de mens achter het hart.” 

Het hart dat een eeuw bleef kloppen 

Een patiënt die Maarten Jan bijzonder dierbaar is gebleven, was een man die hij jarenlang begeleidde met een pacemaker, en die uiteindelijk honderd jaar oud werd. Voor Maarten Jan voelde dat als iets heel bijzonders. “Toen hij honderd werd, heb ik hem speciaal naar het ziekenhuis laten komen”, vertelt hij. “Ik wilde graag één keer een echocardiogram maken van een hart dat al een eeuw lang klopt. Dat had ik nog nooit gezien!” Dat moment symboliseerde voor hem precies waarom hij ooit cardioloog werd. “Als arts kijk je natuurlijk naar de techniek en de medische kant, maar tegelijkertijd kijk je naar een heel mensenleven dat zich letterlijk en figuurlijk in dat hart heeft afgespeeld.” 

“Twee dagen na de 100ste verjaardag van de patiënt heb ik gevraagd of hij naar het UMC Utrecht wilde komen om een echo te laten maken van het hart. Ik had een bloemetje voor de honderdjarige, maar hij had zelf ook voor mij een bloemetje meegenomen en een kaartje geschreven met daarop: ‘We hebben het geflikt!’”, vertelt hij lachend. “Ik grapte namelijk jarenlang bij ieder bezoek aan de poli tegen de patiënt: ‘Nog even volhouden, uw hart is bijna honderd!’”

Afscheid nemen bestaat niet 

Hoewel hij afscheid neemt van zijn functie, blijft hij betrokken bij de wetenschap en begeleiding van promovendi. Daarnaast is zijn dochter Sophie, ook arts, bezig met haar promotietraject. “Ik heb zelf meer dan dertig promoties begeleid, maar die van mijn dochter vind ik het spannendst!”  

Helemaal stoppen past niet bij hem. De nieuwsgierigheid naar het hart, én naar de mens achter het hart, is daarvoor nog veel te groot. Toch zal hij wel het advies van één van zijn patiënten opvolgen. Die patiënt zei tegen hem: “Dokter, denk aan de Vijf O's: Ontspannen, Ontspullen, Ontsparen, Ontmoeten en last but not least: Ontdekken.” Maarten Jan lacht: “Daar ga ik maar eens mee beginnen.” 

Maarten Jan zal vooral zijn vele collega's en de patiëntencontacten missen. “Je stapt het ziekenhuis binnen en het gaat allemaal vanzelf, je wordt in het medisch leven aan de hand meegenomen totdat je weer het ziekenhuis verlaat.” En hoe hij zelf herinnerd wil worden? Met de vier B’s: “Betrokken, Betrouwbaar, Bescheiden en een Beetje extra doen voor de patiënt.”

Foto: Maarten Jan Cramer in zijn polikamer, waar hij 25 jaar lang patiënten ontving.