Tumor ontleed voor betere zorg

Hoe is een tumor opgebouwd, en hoe ontwikkelt hij zich? Door in te zoomen op de moleculaire eigenschappen van een tumor, wil UMC Utrecht’s nieuwe hoogleraar Lodewijk Brosens de behandeling van zeldzame kankersoorten in het maag-darmkanaal en de alvleesklier verbeteren.

Neuro-endocriene tumoren (NET) ontstaan uit cellen die hormonen kunnen maken. Ze kunnen op verschillende plaatsen in het lichaam voorkomen, maar ontstaan vaak in het maag-darmkanaal en de alvleesklier. Deze zogenoemde ‘gastro-enteropancreatische neuro-endocriene’ tumoren zijn relatief zeldzaam. Sommige groeien langzaam, terwijl andere zich veel agressiever gedragen. Juist dat verschil maakt de diagnose en keuze voor een behandeling soms lastig. 

Klinisch patholoog Lodewijk Brosens wil daar verandering in brengen. Hij is gespecialiseerd in tumoren van het maag-darmkanaal en de alvleesklier en in neuro-endocriene tumoren. 

Hij is per 1 november 2026 benoemd tot hoogleraar ‘Pathologie van gastro-intestinale (neuro-endocriene) tumoren’. “Mijn persoonlijke missie als klinisch patholoog is om voor iedere patiënt een zo precies en persoonlijk mogelijke diagnose te stellen. Dit vormt de basis voor een zo optimaal mogelijke behandeling voor elke individuele patiënt.”

Welke eigenschappen heeft een tumor? 

Lodewijk en zijn team concentreren zich op de biologie van tumoren: hoe ontstaan ze, waaruit zijn ze opgebouwd, en hoe en waardoor groeien ze? Uit dit onderzoek kunnen biomarkers worden ontdekt. Dit zijn meetbare kenmerken van een tumor die bijvoorbeeld helpen bij het stellen van een betere diagnose of het voorspellen van de agressiviteit van een tumor. Denk bijvoorbeeld aan eiwitten of genetische mutaties in de tumor. Lodewijks nieuwe leerstoel richt zich op het ontwikkelen, testen en toepassen van zulke biomarkers in de dagelijkse patiëntenzorg. 

“Als patholoog kijken wij in het weefsel van een patiënt. Zoals een biopt dat door een MDL-arts of radioloog is afgenomen, of een tumor die door een chirurg is verwijderd. In dit weefsel kunnen wij naar bepaalde eiwitten kijken, of naar veranderingen in het DNA (de biomarkers) die ons helpen om de juiste diagnose te stellen en iets zeggen over het te verwachten gedrag van een tumor”, legt Lodewijk uit.

Kennis over biomarkers is belangrijk omdat artsen regelmatig voor een ingewikkelde keuze staan. Door toename van beeldvorming, zoals de MRI, CT- en PET-scan, worden tumoren steeds vaker bij toeval en in een vroeg stadium ontdekt. Maar niet elke (kleine) tumor zal zich hetzelfde gedragen. Een operatie kan noodzakelijk zijn, maar brengt ook risico's met zich mee.

Als beter te voorspellen is welke tumor agressief wordt, kunnen artsen de behandeling daar nauwkeuriger op afstemmen. Dat helpt om zowel te weinig als te veel behandelen te voorkomen. Want dan hoeven intensieve behandelingen alleen te worden ingezet wanneer ze écht nodig zijn. Dat is beter voor de patiënt, en zorgt ook voor de ontlasting van de zorg in zijn geheel. Daarom wordt er nu bijvoorbeeld voor gekozen om een neuro-endocriene tumor in de alvleesklier niet te verwijderen wanneer hij kleiner is dan twee centimeter. 

”Sommige kleine tumoren zijn echter wel agressief, en die wil je wel opereren. In het biopt dat door een MDL-arts wordt afgenomen, zoeken wij naar biomarkers waarmee we deze kleine maar agressieve tumoren kunnen herkennen.”

Individu staat centraal

Voor Lodewijk begint zijn werk altijd bij de individuele patiënt. Hij wil voor iedere patiënt kunnen begrijpen en voorspellen welke behandeling het beste past bij hem/haar. “Daarmee wil ik bijdragen aan de best passende behandeling, grotere overlevingskansen en een betere kwaliteit van leven”, zegt hij.

Pathologie speelt een belangrijke rol bij ‘gepersonaliseerde geneeskunde’. Klinisch pathologen onderzoeken weefsel en cellen om vast te stellen om welke tumor het gaat. Lodewijk en zijn team combineren deze diagnostiek met onderzoek naar de specifieke genetische en moleculaire eigenschappen van tumoren. Ontdekkingen uit het laboratorium vinden zo, via nieuwe  biomarkertesten die de patholoog uitvoert op het tumorweefsel van patiënten, uiteindelijk hun weg naar de spreekkamer.

Zorg en onderzoek versterken elkaar

Lodewijks nieuwe leerstoel is onderdeel van het thema Oncologie van het UMC Utrecht. Hij werkt sinds 2015 als patholoog bij het UMC Utrecht, en daarnaast één dag per week bij het Radboudumc. Dat blijft hij na zijn benoeming nog steeds doen. In het UMC Utrecht leidt Lodewijk de onderzoeksgroep Gastro-intestinale en Neuro-endocriene Pathologie.

Die samenwerking tussen disciplines, diverse centra en het buitenland is volgens hem essentieel, met name bij de zeldzame tumoren waar hij mee te maken heeft. Artsen uit verschillende vakgebieden bespreken samen patiënten en hun behandeling. De vragen die daar ontstaan, vormen weer het vertrekpunt voor nieuw onderzoek.

Lodewijk slaat de handen ineen met onder meer pathologen, chirurgen, endocrinologen, oncologen, moleculair biologen, epidemiologen en gezondheidseconomen.

Pathologie gedigitaliseerd

Lodewijk werkt samen binnen bijvoorbeeld het Expertisecentrum voor Endocriene Tumoren, een samenwerkingsverband van het UMC Utrecht en het NKI/AVL (Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis).

In de regio trekt Lodewijk nauw op met collega’s uit diverse disciplines binnen het RAKU (Regionaal Academisch Kankercentrum Utrecht), onderdeel van Oncomid (Oncologie Midden-Nederland).

Ook neemt hij deel aan verschillende landelijke onderzoeksnetwerken. Zo is er de expertisegroep van de Nederlandse Vereniging voor Pathologie. En landelijk zijn er de DPCG (Dutch Pancreatic Cancer Group) en de DBNETS, de Belgisch-Nederlandse samenwerking van NET-excellentiecentra. Die laatste twee zijn met name belangrijk voor landelijke samenwerkingen en kennisuitwisseling over onderzoek.

Ook internationaal is Lodewijk zeer actief. Naast onder meer de Europese NET society, onderhoudt hij zeer nauwe banden met zijn eigen wereldwijde netwerk van NET- en alvleesklierpathologen en -onderzoekers. Met sommigen overlegt hij maandelijks, niet alleen over onderzoek maar ook soms over moeilijke casus van patiënten.

“Omdat pathologie heel erg gedigitaliseerd is, kun je makkelijk en laagdrempelig met andere experts in Nederland of buitenland een lastige casus bespreken. Ik heb korte lijntjes met verschillende experts in binnen- en buitenland en dat levert geregeld ook direct voordeel op voor de kwaliteit van de diagnostiek van patiënten.”

Theorie én praktijk

Lodewijk betrekt patiënten ook direct bij zijn onderzoek. Zo leverden patiëntvertegenwoordigers input bij verschillende van zijn onderzoeksprojecten naar neuro-endocriene tumoren. Daarnaast zal ook aan patiënten worden gevraagd wat zij zouden vinden van verminderen van controles na een operatie voor een laag-risico tumor.

“Het multidisciplinaire karakter van mijn werk levert voortdurend nieuwe onderzoeksvragen op. Daardoor blijft mijn onderzoek nauw verbonden met problemen die we in de praktijk tegenkomen.” 

Een van Lodewijks onderzoeksprojecten op dit moment betreft het aantal noodzakelijke controles bij mensen die geopereerd zijn voor een neuro-endocriene tumor in de alvleesklier, een zogeheten pNET. Standaardbeleid is dat mensen 10 tot 20 jaar jaarlijks op controle moeten komen nadat een pNET is verwijderd terwijl bij de meeste patiënten de tumor nooit terugkomt. Dat levert elk jaar opnieuw angst, stress en ongemak op voor de patiënt.

Lodewijk en zijn team onderzoeken nu welke genetische eigenschappen helpen bij het herkennen van goedaardige pNETs. En ze bekijken of die kenmerken ook samenhangen met het uitblijven van uitzaaiingen. Op basis daarvan maken ze een model om de kans op terugkeer van de tumor te voorspellen. Daardoor zijn in de toekomst wellicht minder controles nodig.

“Hiermee willen we dus onnodige en langdurige controles verminderen. Mijn doel is dat deze biomarkers standaard worden meegewogen in de keuze voor de juiste behandeling of de mate van postoperatieve controles die nodig zijn.”

Dit scheelt enorm veel ongemak voor de patiënt. En tegelijkertijd is het goed voor het zorg in zijn geheel, want extra kosten door scans en ziekenhuisbezoeken worden wellicht gespaard.

Van moleculaire kennis naar betere zorg

Met zijn leerstoel brengt Lodewijk zorg, onderzoek en onderwijs nadrukkelijk samen. In het onderzoek begeleidt hij promovendi en studenten geneeskunde en biomedische wetenschappen. Daarnaast geeft hij les aan studenten, pathologen in opleiding en andere medisch specialisten. Zo ontwikkelt hij niet alleen nieuwe kennis, maar draagt hij het ook over aan de volgende generatie onderzoekers en artsen.

De maatschappelijke betekenis van zijn leerstoel zit vooral in het vertalen van steeds uitgebreidere kennis over kanker naar betere keuzes voor patiënten. Daarmee draagt het onderzoek bij aan meer persoonsgerichte én doelmatige zorg.

Lodewijk wil de komende jaren onder meer moleculaire profielen verder combineren met bestaande diagnostiek. Ook ziet hij mogelijkheden voor AI binnen de pathologie. AI kan pathologen bijvoorbeeld helpen sneller tumoren te herkennen op basis van grote hoeveelheden ingevoerde data van (voormalige) patiënten sneller. Dat gebeurt in het UMC Utrecht bijvoorbeeld al bij het opsporen van uitzaaiingen bij borstkanker.

“Er komt ook voor pathologen steeds meer werk bij, ook omdat we te maken hebben met vergrijzing. Daardoor neemt de zorgvraag toe want er komen meer oudere patiënten. Maar tegelijkertijd gaan ook veel pathologen met pensioen”, vertelt Lodewijk.

“Ik hoop dat AI kan helpen door een deel van ons routinewerk efficiënter en sneller te maken. Dat zal nodig zijn om in de toekomst ook al het werk gedaan te krijgen en de zorgkosten beheersbaar te houden. Mijn ambitie is dat nieuwe ontwikkelingen in de pathologie en moleculaire oncologie rechtstreeks leiden tot betere patiëntenzorg”, aldus Lodewijk.