35 jaar Calamiteitenhospitaal: voorbereid op een wereld die blijft veranderen

Al 35 jaar lang 200 lege ziekenhuisbedden in een donkere bunker. Wie zonder voorkennis naar het Calamiteitenhospitaal kijkt, ziet alleen dat. Maar wie begrijpt wat hier klaar staat, ziet een sterk staaltje samenwerking tussen het UMC Utrecht en Defensie.

“Het waren ontwikkelingen op het wereldtoneel die leidden tot het Calamiteitenhospitaal en die net als nu in golfbewegingen de rele vantie bewijzen,” zegt Lukas van Spengler, MT-lid van het Calamiteitenhospitaal. “Zo was het de Golfoorlog die tot een versnelde ingebruikname leidde. Die dreiging verdween, maar dan waren er wel weer nieuwe gebeurtenissen. Denk aan de Bijlmerramp, de uitbraak van infectieziekte SARS, een golf aan terreuraanslagen in Europa en nu natuurlijk de oorlog op ons eigen continent.”  

Twee werelden, een ziekenhuis 

De samenwerking tussen Defensie en het UMC Utrecht is hier heel concreet. “Samen is altijd beter, zeggen we hier in het UMC Utrecht al jaren,” zegt Mirjam de Jong, medisch manager en MT-lid van het Calamiteitenhospitaal. “Een van de dingen die we leren vanuit Defensie is de duidelijke command-and-control structuur. In de civiele zorg zijn we vaak wat flexibeler en gewend te improviseren, maar bij een grootschalig incident kan dat een risico zijn. In het Calamiteitenhospitaal passen we daarom die duidelijke taakverdeling en heldere aansturing toe die bij Defensie in het dna zit.” 

Voor Defensie vervult het Calamiteitenhospitaal samen met het Centraal Militair Hospitaal (CMH) de zogenaamde Role 4, legt Lukas uit. “Dat betekent dat militairen die in het buitenland gewond raken, in eerste instantie in het Calamiteitenhospitaal worden opgevangen. Afhankelijk van hun conditie gaan ze vandaaruit door naar het CMH, het UMC Utrecht of elders voor verdere behandeling en herstel. Dat kan ook als het om grotere aantallen ineens gaat.” 

De keuze voor Utrecht als locatie voor het Calamiteitenhospitaal was destijds strategisch en is dat nu nog steeds. “Hier komen alle benodigdheden voor een voorziening als deze samen,” zegt Lukas. “Defensie met het Centraal Militair Hospitaal, de toxicologische expertise van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum en het level-1-traumacentrum van het UMC Utrecht.” De brede ervaring van het UMC Utrecht met de opvang en behandeling van ernstig gewonde patiënten is essentieel voor defensie weet Mirjam. “De meerwaarde zit niet alleen in specifieke medische technieken, maar ook in het samenwerken met veel zorgdisciplines én het voortdurend ontwikkelen, toetsen en verbeteren van de zorg.”  

Toen het opeens heel dichtbij kwam 

Zowel Mirjam als Lukas noemen de openstelling tijdens de tramaanslag op 18 maart 2019 als indrukwekkendste gebeurtenis in het Calamiteitenhospitaal. “Met afstand,” voegt Lukas daar nog aan toe. “Er was zo weinig bekend en er waren zoveel geruchten.” “We leerden toen dat bij een echte openstelling emoties een veel grotere rol spelen,” zegt Mirjam. “Zou de schutter wellicht onder de slachtoffers zitten? Dit gebeurde bovendien in onze eigen stad, waar we als collega’s ook persoonlijk ongerust over waren. Zaten onze kinderen intussen wel veilig op de crèche? De kans is groot dat die emoties invloed hebben op het functioneren en daar moet oog voor zijn.” 

Van een heel andere orde, maar ook indrukwekkend noemt Lukas de intensieve voorbereiding en de werkelijke opvang van patiënten met een infectieziekte, alles gericht op veiligheid voor medewerkers en patiënten. “In 2014 ontvingen we een patiënt met ebola, een Nigeriaanse militair van de VN-vredesmacht in Liberia. Daar was veel media-aandacht voor, inclusief televisiebeelden. En een paar jaar later, in 2019 een arts van Artsen zonder Grenzen met Lassakoorts. Zij heeft 2,5 week in strikte isolatie in het Calamiteitenhospitaal gelegen. 

De chirurg die het Calamiteitenhospitaal uit 1991 kent zal vooral de grote ontwikkeling op het gebied van samenwerking opvallen, zegt Mirjam. “De nadruk ligt nu veel meer op teamwerk dan op individueel functioneren. Goede zorg is afhankelijk van het functioneren van het team.” En dat team gaat verder dan alleen de zorgverleners benadrukt Mirjam. “Het zijn de collega’s die zich bezighouden met bijvoorbeeld logistiek, ICT en facilitaire voorzieningen die maken dat het Calamiteitenhospitaal daadwerkelijk altijd gereed staat om zorg te leveren.” 

Altijd paraat, zonder stil te staan 

In het weerbaar houden van de zorg heeft het Calamiteitenhospitaal een belangrijke rol, zegt Lukas, met name in de opvang van grote patiëntenstromen. Beleidsmakers uit heel Europa en ook daarbuiten komen kijken hoe we dit in Nederland hebben geregeld. “Vooral het concept intrigeert: een volledig uitgerust ziekenhuis met een heel klein personeelsbestand. Zorgen dat het te allen tijde binnen 30 minuten open kan, is een enorme logistieke operatie, die je bovendien niet al te duur wil maken.” 

Het Calamiteitenhospitaal heeft allerlei slimme processen bedacht om de belofte waar te kunnen maken. Zo gaan alle medicatie en hulpmiddelen voordat de houdbaarheidsdatum het UMC Utrecht in, waar ze alsnog gebruikt worden. “Zo verspillen we niets,” zegt LTZ1 (Joris Prinssen, manager van het Calamiteitenhospitaal. “En denk ook aan alle medische apparatuur die we hier hebben staan: dat is allemaal  hetzelfde als in het UMC Utrecht, zodat het gewoon daar ook in roulatie kan. Zo kunnen we én zuinig zijn op de beperkte middelen en capaciteit die we hebben in de zorg én altijd paraat staan.”  

Hoewel de bedden veelal leeg blijven, is er met enige regelmaat reuring in het Calamiteitenhospitaal. “De afgelopen jaren zijn we de ruimten steeds meer aan gaan bieden voor trainingen en scholingen. Zowel voor defensie als voor civiele zorgverleners”, zegt Mirjam. “Dat gaat van trainingen voor specialistische reanimatie tot multidisciplinaire inzet bij grote incidenten. Daar leer je niet alleen medisch handelen, maar ook beslissen onder druk, samenwerken en omgaan met onverwachte ontwikkelingen. Er liggen bovendien nog veel kansen om die trainingsmogelijkheden verder uit te breiden.” 

Zoals de geopolitieke ontwikkelingen in de wereld min of meer tot het ontstaan van het Calamiteitenhospitaal leidden, beweegt het ook nu mee met wat er nu in de buitenwereld gebeurt. “We zijn goed ingericht op het snel leveren van zorg”, zegt Mirjam, “maar kunnen we ook zorg blijven leveren als een crisis langer duurt en de reguliere zorg tegelijkertijd al onder grote druk staat? Daar denken we ook steeds meer over na. Ook de grootschaligere en langdurigere opvang van militairen vraagt iets anders van de zorg dan een korte calamiteit. We moeten niet alleen voorbereid zijn op de eerste uren van een ramp, maar ook op wat er daarna komt.” 

Zaterdag: grote jaarlijkse oefening, met de Koning 

Maar de allergrootste oefening  is toch wel de jaarlijkse training voor openstelling van het Calamiteitenhospitaal. Die is dit jaar op zaterdag 31 oktober. “Dan voeren we de druk op tot het uiterste,” zegt Mirjam, die voor de medische kant de oefening regelt. “Zo’n 100 slachtofferacteurs met de meest uiteenlopende casuïstiek.” De oefeningen zijn niet altijd zo groot geweest. “Dat we dat moesten trainen drong door na de aanslagen in Parijs in 2015. De eerste oefening met 100 slachtoffers was pittig, maar nu merken we dat we dat aantal minimaal nodig hebben om de het systeem echt onder druk te zetten.”  

De oefening is dit jaar bovendien uitgebreid met een tweede locatie in Amersfoort, waar door meerdere onderdelen van defensie en diverse hulpdiensten geoefend wordt. Zijne Majesteit de Koning Willem-Alexander zal beide locaties bezoeken. “Ieder jaar weer halen we leerpunten uit de oefening,” zegt Mirjam. “Of we nou een uit de hand gelopen demonstratie, een ingestorte tribune of een raketinslag is. We oefenen, zodat we bij een daadwerkelijke openstelling kunnen varen op routine.”  

Na de oefening wordt het weer redelijk stil in het Calamiteitenhospitaal Maar schijn bedriegt. De 200 bedden blijven hopelijk leeg, maar de ontwikkelingen gaan door. Zolang de wereld verandert, veranderen de situatie waarop we voorbereid moeten zijn. Defensie en het UMC Utrecht blijven daarom samen oefenen, leren en vernieuwen. Zodat het Calamiteitenhospitaal ook de komende 35 jaar paraat staat. 

Veelgestelde vragen over het Calamiteitenhospitaal