We zijn allemaal koorddansers

Psychiater en hoogleraar Annemiek Dols ziet psychische gezondheid als een continuüm waarop iedereen balanceert. In haar oratie ‘Koorddansen’ pleit zij voor meer begrip voor mensen met stemmingsontregelingen, zoals een bipolaire stoornis. Om hen beter te ondersteunen, vraagt zij aandacht voor het doorbreken van stigma en voor zorg die aansluit bij de persoonlijke behoeften van de patiënt.

Een slechte nacht, een verliefdheid of een ontregelde jetlag. Volgens Annemiek Dols, hoogleraar ‘Gepersonaliseerde psychiatrische zorg bij ernstige stemmingsontregelingen’, lijken zulke ervaringen op wat mensen met een stemmingsontregeling meemaken, alleen veel heftiger en langduriger.  

“Beste mensen, we zijn allemaal koorddansers”, zegt ze tijdens haar oratie. “Allemaal proberen we te balanceren tussen uitersten, maar sommigen van ons doen dit op een heel dun koord of terwijl er rukwinden zijn.”

Meer begrip en minder oordeel

Juist dat inzicht kan helpen om mensen met stemmingsontregelingen, zoals een bipolaire stoornis, beter te ondersteunen. Veel van hen schamen zich voor hun klachten, praten er niet over of zoeken pas laat hulp. “Een stigma heeft een functie: het schept afstand. ‘Hij of zij is anders, is zwak, is gek, enzovoort’”, legt Annemiek uit. “Met andere woorden: ‘Dit zou mij niet kunnen overkomen.’”

Daarom pleit ze voor meer begrip en minder oordeel. Door stil te staan bij onze eigen ervaringen, kunnen we beter begrijpen wat mensen met een bipolaire stoornis doormaken. “Een open, niet-oordelende houding van ons, de omstanders, kan het stigma verminderen. Daardoor kunnen mensen meer steun en begrip ontvangen. Dat is van levensbelang.”

Versnelde veroudering

Het mentale welzijn is echter niet het enige belang van mensen met een bipolaire stoornis. De aandoening heeft ook grote gevolgen voor de lichamelijke gezondheid. Zo overlijden deze patiënten gemiddeld tien tot vijftien jaar eerder. Ook hebben ze een drie keer zo grote kans op dementie. “Dat noemen we versnelde veroudering,” vertelt Annemiek. “De biologische leeftijd is dan hoger dan de leeftijd die in het paspoort staat.”  

Toch kunnen we volgens Annemiek nog niet zeggen dat alleen de bipolaire stoornis de oorzaak is van de versnelde veroudering. “We zien dat mensen met deze aandoening vaker te maken krijgen met factoren die ook invloed hebben op hun lichamelijke gezondheid, zoals stress, roken en overgewicht. Daarom is het belangrijk dat we meer aandacht besteden aan leefstijl en gezondheid binnen de psychiatrie.”

Gepersonaliseerde zorg

Daarbij hoort ook dat de zorg aansluit bij de persoonlijke behoefte van de patiënt. Medicatie vormt daarbij vaak de basis van de behandeling. Tegelijkertijd blijkt uit bevolkingsonderzoek dat een grote groep mensen met een bipolaire stoornis geen gebruikmaakt van deze medicatie. Annemiek wil beter begrijpen wie deze mensen zijn en hoe zij omgaan met stemmingswisselingen.  

Daarbij wil ze verder kijken dan alleen medicatie. “Voor de behandeling van een bipolaire stoornis is meer nodig, zoals psychotherapie, sociale steun en een zinvolle dagbesteding”, zegt Annemiek. “Om patiënten meer regie te geven over hun behandeling, is langdurig en omvangrijk onderzoek nodig. Zo kunnen we beter begrijpen wie medicatie kan afbouwen, wanneer dat kan en hoe we dat veilig kunnen doen.”

ECT: van laatste redmiddel naar passende behandeling

Een tweede onderzoekslijn richt zich op elektroconvulsietherapie (ECT), een effectieve behandeling voor mensen met ernstige stemmingsstoornissen. Toch zetten artsen ECT vaak pas in als andere behandelingen niet werken. Volgens Annemiek roept dat een belangrijke vraag op: waarom bewaren we een behandeling die zo goed werkt tot het laatst?  

Samen met collega's onderzocht ze daarom bijna tweeduizend mensen die voor een depressie ECT kregen. Op basis van die gegevens ontwikkelden de onderzoekers een tool die voorspelt welke patiënten waarschijnlijk goed reageren op de behandeling, op basis van factoren zoals leeftijd en medicijngebruik. “We willen deze tool nu naar de spreekkamer brengen”, zegt Annemiek. “We willen daarmee toewerken naar het geven van behandeladvies op basis van de individuele patiënt.”

Stigma doorbreken

Een terugkerend thema in de oratie is stigma. Met collega Moniek van Dijk maakte Annemiek het fotoboek Koorddansers, met portretten en persoonlijke verhalen van mensen met een bipolaire stoornis, hun naasten en hulpverleners. “Dit fotoboek laat een realistisch beeld zien van het leven met een bipolaire stoornis. Het toont de kwetsbaarheid, het verdriet, maar ook de veerkracht,” aldus Annemiek.  

De foto's uit Koorddansers zijn ook te zien in een expositie, onderdeel van het lustrum van UMC Utrecht en Universiteit Utrecht. Meer verhalen en informatie over bipolaire stoornissen zijn te vinden op koorddansers.nl. Voor patiënten, naasten en behandelaren die meer willen weten over ECT, verzamelde het team alle informatie op ECTinfo.nl.