Kauw-, slik- en voedselpassageproblemen

U hebt problemen met kauwen, slikken of uw eten zakt niet goed. Het eten is daardoor lastig. Als u niet genoeg eet, hebt u een risico op ondervoeding. 

Wat is ondervoeding? uitklapper, klik om te openen

Het is moeilijk om genoeg te eten als u problemen hebt met kauwen, slikken of als het eten niet goed zakt. Als u niet genoeg kunt eten, hebt u risico op ondervoeding. Bij ondervoeding heeft uw lichaam een tekort aan voedingsstoffen, vooral energie en eiwit. Om toch aan energie en eiwit te komen gebruikt het lichaam reservevoorraden. Er wordt vetweefsel, maar ook spierweefsel afgebroken. Hierdoor valt u af en wordt uw conditie minder. U hebt dan minder spierkracht, meer kans op complicaties en meer tijd nodig voor herstel. Ondervoeding kan voorkomen of behandeld worden door uw voeding energie- en eiwitrijker te maken. 

Hoe kunt u uw voeding aanpassen? uitklapper, klik om te openen

Om beter te kunnen eten kunt u de vorm (consistentie) van de voeding aanpassen. Bijvoorbeeld een gemalen, gemixte of dun- of dikvloeibare voeding. Dit wordt ‘voeding met een aangepaste consistentie’ genoemd. 

Om voeding gemalen, gemixt of (dun)vloeibaar te maken, wordt vocht toegevoegd. Bijvoorbeeld bouillon, water of melk. Hierdoor wordt de hoeveelheid voeding groter, maar bevat de voeding minder voedingsstoffen per hap of slok. Door de aangepaste voeding energie- en eiwitrijker te maken, krijgt u toch genoeg voedingsstoffen binnen. Onderstaande voedingsadviezen zijn ook energie- en eiwitverrijkt.  

Consistenties van voeding uitklapper, klik om te openen

De aangepaste voeding kan in verschillende consistenties bereid worden.

Gemalen voeding
Dit is fijngemaakte voeding die gebruikt wordt als kauwen moeilijk of niet mogelijk is. De maaltijden bestaan uit pap, soep, vla, yoghurt, kwark, gepureerd warm eten en dranken. Sommige mensen kunnen brood zonder korst met smeerbaar beleg eten.

Gemixte (= gepureerde) voeding
Deze voeding is helemaal glad gemaakt en bevat geen stukjes of klontjes. Gemixte voeding kunt u eten met een lepel of drinken. Uw maaltijden bestaan uit (gezeefde) pap, soep, vla, yoghurt, kwark, gepureerd warm eten en alle dranken.

(Dun)vloeibare voeding
Dit is gemixte voeding die verdund wordt met water, melk, bouillon of vruchtensap. U drinkt deze (dun) vloeibare voeding uit een glas. Gebruik zo nodig een rietje. De maaltijden bestaan uit gezeefde, gladde en verdunde pap, soep, vla, yoghurt, een gemixte verdunde warme maaltijd en alle dranken.

Glad gebonden vloeibare voeding of dikvloeibare voeding
Een glad gebonden vloeibare of dikvloeibare voeding bevat geen stukjes en wordt indien nodig dikker gemaakt. De maaltijden bestaan uit pap, soep, vla, yoghurt, kwark, gepureerd warm eten en dranken. Als u zich verslikt in dranken, zoals koffie, thee, (soja)melk en sap, kunt u deze dranken dikker maken. U kunt daarvoor een verdikkingsmiddel gebruiken zoals:

•  Nutilis® (Nutricia).
•  Resource ThickenUp Clear® of Gel Express® (Nestlé).
• Thick & Easy® (Fresubin). 

Verdikkingsmiddelen koopt u bij drogist of apotheek. De kosten hiervan worden niet vergoed. 

Welke apparatuur is geschikt om te gebruiken? uitklapper, klik om te openen

Om de voeding te malen en/of pureren hebt u goede keukenapparatuur nodig. Een gewone mixer is niet geschikt. Hieronder staan keukenapparaten die geschikt zijn voor de bereiding van de maaltijden.

Staafmixer
Een staafmixer kan malen en pureren.

Keukenmachine
Een keukenmachine kan kloppen, hakken, mixen, kneden, pureren, snijden, raspen en mengen. Koop een keukenmachine die kleine porties kan verwerken.

Roerzeef (passe-vite)
Een roerzeef kan zacht voedsel malen en pureren. Het is een goed en goedkoper apparaat. Voor vlees is deze minder geschikt. 

Algemene adviezen uitklapper, klik om te openen

• Wanneer u langere tijd voeding met een aangepaste consistentie gebruikt is variatie prettig. Wissel de smaken hartig en zoet en koude en warme gerechten af.
• Neem eens een warme maaltijd of maaltijdsoep in plaats van brood of pap of tussendoor. Heldere soep en bouillon leveren geen energie en voedingstoffen. Neem (zelf) gemalen of gepureerde maaltijdsoepen zoals (kant en klare) erwtensoep, bruine bonensoep of minestronesoep.
• Maak van gepureerde gerechten grotere hoeveelheden, vries deze per portie in.
• Een kort rietje is makkelijker omdat u minder kracht nodig heeft om de voeding door het rietje te zuigen. 
• Neem naast de drie hoofdmaaltijden ook energie- en eiwitrijke tussendoortjes.
• Neem volle producten; bijvoorbeeld volle melk, volle yoghurt, volle kwark, roomboter en (dieet)margarine.
• Gebruik eiwitrijke producten bij elk eetmoment en voor het slapen gaan. 
• Eiwit zit in vlees, vis, kip, ei, kaas, peulvruchten, vegetarische burgers, - balletjes en -roerbakstukjes, quorn, melk, vla, kwark, skyr, yoghurt, andere zuivelproducten en plantaardige zuivelvervangers.
• Als u plantaardige zuivelvervangers gebruikt, neem dan dranken of desserts van soja of erwt, deze bevatten eiwit. Dranken en desserts van haver, rijst, amandel en kokos bevatten vaak weinig eiwit. 
• Aan eiwitverrijkte producten is extra eiwit toegevoegd, deze zijn te herkennen aan de term ‘rijk aan eiwit’ of 'high protein’. 

Adviezen voor broodmaaltijden uitklapper, klik om te openen

Gemalen voeding

• U kunt meestal brood zonder korst, een zacht broodje of een croissant eten. Of het lukt om beschuit en crackers te eten, verschilt per persoon.
• Wanneer het brood in uw mond blijft plakken, rooster dan het brood.
• Besmeer het brood royaal met (dieet)margarine of boter.
• Gebruik smeerbaar beleg zoals (volvette)smeerkaas, smeerworst, sandwichspread en (noten)pasta's. Of neem een slaatje, een (zacht) gekookt ei, omelet, roerei, knakworst of ragout.
• U slikt brood beter door als het in soep gedoopt is.
• Neem als aanvulling op de broodmaaltijd en als brood eten niet lukt, zuivel of plantaardige zuivelvervangers. Kijk voor adviezen bij 'Gemixte en (dun) vloeibare voeding' hieronder.

Gemixte en (dun)vloeibare voeding

• Brood is niet geschikt om te mixen.
• Pap, vla, yoghurt, kwark, skyr, andere zuivelproducten en plantaardige zuivelvervangers (gemaakt van soja of erwt) kunt u eten in plaats van brood. Indien nodig verdunt u dit met volle (soja)melk of (ongeklopte) room.
• Kies voor volle producten zoals volle (soja)yoghurt, boerenyoghurt, volle vla, volle (soja)melk, volle chocolademelk of roomkwark.
• Vruchtenyoghurt en plantaardige zuivelvervangers met kleine stukjes kunt u fijner mixen.
• Verdun dikke kwark met vruchtensaus, volle melk of volle yoghurt.
• Pap kunt u zelf maken van volle (soja)melk, voeg een klontje (dieet)margarine of roomboter toe. Of gebruik kant-en-klare papsoorten.
• Pap van grove graansoorten, zoals havermout en rijst, maakt u zelf fijner met de staafmixer.

Glad gebonden vloeibare voeding of dikvloeibare voeding

Maak al het eten en drinken dikker met een verdikkingsmiddel zodat u zich niet verslikt.

• Brood is niet geschikt om te mixen. 
• Neem gladde (dik)vloeibare pap, pudding, kwark, vla of yoghurt in plaats van brood.
• Pap kunt u zelf maken van volle (soja)melk, voeg een klontje (dieet)margarine of roomboter toe. Of gebruik kant-en-klare papsoorten.
• Vruchtenyoghurt, vruchtenkwark en plantaardige zuivelvervangers met kleine stukjes kunt u glad mixen.

Adviezen voor de warme maaltijd uitklapper, klik om te openen

Maak de maaltijd klaar zoals u gewend bent. U hoeft niet apart te koken, het malen en mixen doet u na het koken.

Vlees/vis/vleesvervangers

Braad het vlees zachtjes zodat de korst niet te hard wordt. Pureer of maal het gare vlees (of vis/vleesvervangers) zo fijn mogelijk met een klein beetje jus, bouillon of saus. Begin zo 'droog' mogelijk met mixen. Mix het vlees/ de vleesvervangers fijn en vermeng het met extra jus, bouillon of saus zodat het niet te droog of plakkerig is. Hoe langer u pureert, hoe fijner het wordt. 

• Kies voor zachte vleessoorten/vleesvervangers zoals stooflapjes, gehakt, kipfilet, zachte tofu, tempeh  (goed gaar), vegetarisch gehakt en vegetarische balletjes/ burgers met een zachte/sappige structuur.
• Biefstuk, varkenshaas, vegetarische kipstukjes, seitan, vlees(vervangers) met een korst of paneerlaag of zaden en pitten worden erg droog na het mixen.
• Na het mixen of malen van vlees is er weinig verschil in smaak tussen de vleessoorten.
• Vis kan goed gemalen en gepureerd worden.
• Rookworst en knakworst zijn gladde vleessoorten en makkelijk te pureren.
• Ragouts, vleessaus (zoals bij spaghetti), omelet en roerei zijn goed te pureren.
• Neem extra saus of jus.
• Vlees mixen is veel werk en kost tijd. Maak meerdere porties tegelijk. Gemixt vlees is maximaal twee dagen in de koelkast te bewaren. In de diepvries maximaal drie maanden; verpak het gemixte vlees per portie.

Groenten

Kook de groenten goed gaar. Pureer of maal daarna de groenten fijn. Bij gemalen voeding kunt u de meeste groenten fijnprakken. 

• Groenten uit diepvries, pot of blik zijn net zo goed als verse groenten.
• Appelmoes en stoofpeertjes kunnen af en toe de groenten vervangen.
• Bind de waterige groenten met allesbinder, bloem of maïzena.
• Rauwkost is ongeschikt om te malen of pureren.
• Stamppot kan goed gemalen of gepureerd worden. Maak het zo nodig nog fijner en/of verdun met extra volle melk.

Aardappelen, rijst, pasta en peulvruchten.

Als u gemalen voeding maakt is het fijnprakken van de aardappelen met wat extra jus of saus vaak voldoende. Rijst en pasta’s worden door het mixen plakkerig en zijn daarvoor niet geschikt. 

• Maak aardappelpuree met volle melk en room of een klontje boter.
• Aardappelpuree uit een pakje is een gemakkelijk, snel en goed alternatief.
• Bij gemalen voeding kan pasta, (zoals elleboogjesmacaroni), soms wel gegeten worden door de zachte en gladde structuur. Het fijnmalen van pasta ook met bechamelsaus of een andere pastasaus lukt meestal wel.  
• Peulvruchten kunnen goed worden gepureerd.

Gemixte en (dun)vloeibare voeding

• Voor (dun)vloeibare voeding mengt u de aardappelen, groente en vlees door elkaar tot een maaltijdsoep. Mix het glad tot er geen stukjes meer inzitten. Voeg daarna jus, volle melk, bouillon of kookvocht van groenten zoveel als nodig toe.
• Een blik of pak maaltijdsoep, zoals bruine bonen-, linzen- en erwtensoep, kan fijn gemixt worden en is een goede vervanger voor de warme maaltijd.
• Ook kant-en-klare maaltijden zijn geschikt om te mixen. 

Glad gebonden vloeibare voeding of dikvloeibare voeding

• Voor een gladde dikvloeibare voeding mengt u aardappelen, groente en vlees door elkaar tot een maaltijdsoep. Mix het glad tot er geen stukjes meer inzitten. Voeg daarna jus, volle melk, bouillon of kookvocht van groenten toe tot de juiste dikte. 
• Een blik of pak maaltijdsoep, zoals bruine bonen-, linzen- en erwtensoep, kan fijn gemixt worden en is een goede vervanger voor de warme maaltijd.
• Ook kant-en-klare maaltijden zijn geschikt om te mixen. 

Adviezen voor energie- en eiwitrijke tussendoortjes uitklapper, klik om te openen

Gebruik als tussendoortje niet alleen koffie en thee, maar ook een tussendoortje dat voedingsstoffen bevat. Hieronder staan voorbeelden genoemd.

Zoete tussendoortjes

• Zuivelproducten of plantaardige zuivelvervangers zoals volle (soja)yoghurt, boerenyoghurt, volle vla, vlaflip, volle (soja)melk, volle chocolademelk, roomkwark, pudding en andere kant en klare nagerechten.
• Vruchtenmoes: alle soorten fruit zijn geschikt om te mixen, zie energie- en eiwitrijke recepten.
• Roomijsje of milkshake, zie energie- en eiwitrijke recepten. 
• Bij gemalen voeding kunt u meestal zachte koeken, cake en taart eten.

Hartige tussendoortjes

• Een kopje maaltijdsoep (aanpassen aan de gewenste consistentie).
• Slaatjes (aanpassen aan de gewenste consistentie).
• Leverworst, paté, knakworst of ragout.
• Zachte vis; haring, paling, gerookte zalm.
• Roomkaas of zachte Franse kaas.
• Gekookt ei of roerei.

Recepten voor energie- en eiwitrijke dranken en soep

Eiwitsupplementen

U kunt extra eiwit aan het eten toevoegen door eiwitpoeder of een vloeibare eiwitgel te gebruiken. Neem een eiwitpoeder van wei- eiwit, erwten-eiwit of soja-eiwit met een eiwitpercentage van 80-90%. Roer het eiwitpoeder los met een paar eetlepels vocht voordat u het toevoegt. Eiwitpoeders zijn te koop bij de (natuur)supermarkt, drogist of online. Prosource® is een vloeibare eiwitgel die aan koude en warme gerechten toegevoegd kan worden. 

Hieronder staan recepten voor energie- en eiwitrijke dranken. De recepten zijn voor ongeveer een halve liter; dit zijn drie glazen. U kunt de dranken en soep maximaal twee dagen in de koelkast bewaren of u kunt het invriezen. Als u de recepten zonder eiwitpoeder maakt bevat het minder eiwit.

Bereiding; mix alle ingrediënten door elkaar.

Milkshake

• 300 ml vla naar keuze.
• 200 ml roomijs naar keuze.
• 50 gram eiwitpoeder.
• eventueel scheutje limonadesiroop.

Lekkere combinaties zijn: aardbeien- of hopjesvla met vanille-ijs, citroenvla met aardbeienijs, vanillevla met roomijs.

Kwarksmoothie

• 100 ml fijngemixt vers fruit of vruchtenmoes.
• 300 ml (room)kwark of vruchtenkwark of skyr.
• 100 ml karnemelk.
• een scheut (slag)room, ongeklopt.
• 50 gram eiwitpoeder.
• desgewenst een scheutje limonadesiroop.

Yoghurtsmoothie

• 100 ml fijngemixt vers fruit of vruchtenmoes.
• 300 ml volle yoghurt.
• een scheut (slag)room, ongeklopt.
• 50 gram eiwitpoeder.
• desgewenst scheutje limonadesiroop.

Vruchtenmoes

• 1 literblik vruchten op siroop of 5 à 6 porties geschild vers fruit.
• 50 gram eiwitpoeder.
• eventueel appelsap, sinaasappelsap of citroensap.

De blikvruchten laten uitlekken (siroop bewaren). Fruit met de staafmixer fijn mixen. Daarna het eiwitpoeder toevoegen. Eventueel verdunnen met het uitgelekte siroop of appelsap.

Smakelijke en goed te verwerken fruitsoorten zijn: banaan, appel, peer, perziken (ook uit blik), abrikozen (ook uit blik), mango, nectarine en meloen. Kiwi en aardbeien hebben na het mixen nog kleine pitjes.

• Voeg voor het afzwakken van de zure, scherpe smaak een scheutje ongeklopte (slag)room of vla toe. 
• Neem voor een frisse smaak in plaats van siroop of appelsap, sinaasappelsap of citroensap.

Groentesmoothie

• 400 gram gare groenten (vers of diepvries) zoals wortelen, bieten, broccoli, bloemkool, courgette of rauwe groenten zoals komkommer en tomaat (zonder schil en pit).
• 100 ml zure room (sour cream) of crème fraiche of kookroom of Room Culinair®.
• 50 gram eiwitpoeder.

De groente mixen of pureren en op smaak brengen met zout en peper of bouillonpoeder. Bouillon toevoegen om op gewenste dikte te krijgen. 

Tomatendrank

• 400 ml tomatensap.
• 100 ml zure room (sour cream) of crème fraîche. 
• 50 gram eiwitpoeder.

Mengen en op smaak brengen met zout en eventueel peper en/of bouillonpoeder. U kunt het ook warm drinken maar neem dan crème fraîche in plaats van zure room.

Drinkvoeding uitklapper, klik om te openen

Als de adviezen onvoldoende zijn om uw gewenste gewicht te bereiken of te behouden, adviseert de arts of diëtist vaak aanvullende energie- en/of eiwitrijke (plantaardige) drinkvoeding. De diëtist bespreekt met u welke drinkvoeding u nodig heeft en hoeveel. De smaken van de drinkvoeding bepaalt u zelf in overleg met uw apotheek of facilitair bedrijf. De arts, verpleegkundig specialist of diëtist vraagt een machtiging aan bij uw zorgverzekering voor vergoeding.

Gewicht uitklapper, klik om te openen

Wegen is een goede manier om te zien of u voldoende energie uit uw voeding haalt.

• Eén- of twee keer per week wegen is genoeg.
• Weeg bij voorkeur op dezelfde tijd en dezelfde weegschaal; zonder jas, schoenen en andere zware kleding.
• Noteer uw gewicht.
• Is uw gewicht gelijk of bent u zwaarder geworden? Dan eet en drinkt u voldoende.
• Neem bij gewichtsverlies contact op met uw arts of diëtist.

Vitamines en mineralen aanvullen

Een vloeibare of gemixte/gepureerde voeding bevat meestal niet genoeg vitamines en mineralen. Als u langer dan 2 weken voeding met een aangepaste consistentie gebruikt is het verstandig dagelijks een multivitaminenpreparaat te nemen. Bijvoorbeeld een huismerk van de drogist. Kijk voor de dosering op de verpakking. Gebruik van deze vitamines maximaal 100% van de ADH. ADH is ‘dagelijks aanbevolen hoeveelheid’. Bij slikklachten kunt u kiezen voor oplosbare vitamines (bruistabletten). Als u drinkvoeding gebruikt, hoeft u geen extra vitamines te nemen.

Wat kunt u doen bij obstipatie? uitklapper, klik om te openen

Omdat een vloeibare en gemixte voeding meestal weinig voedingsvezel bevat, kunt u last krijgen van verstopping (obstipatie). Als u brood kunt eten, kies dan voor fijn volkorenbrood zonder korst. Neem fijngemixte gewelde pruimen of zuidvruchten en pap van grovere graansoorten zoals havermout. Of probeer een drinkontbijt met vezels. Vaak zijn vezelrijke producten (zoals zemelen) te grof of te korrelig om te mixen.  

De obstipatie kan ook veroorzaakt zijn doordat u onvoldoende drinkt (vochttekort). Streef naar minimaal twee liter vocht per dag; dit is inclusief pap, vla en andere vloeibare voeding.

Wat kunt u doen bij slijmvorming? uitklapper, klik om te openen

Afhankelijk van uw ziekte of behandeling kunt u last hebben van slijmvorming in uw mond of keel. Onderstaande adviezen kunnen helpen bij slijmvorming.

• Spoelen met kamillethee of bruiswater.
• Na het eten en drinken een slokje water nemen.
• Als melkproducten (vla of melk) een plakkerig gevoel in de mond of keel geven, kunt u zure melkproducten producten proberen (karnemelk of volle yoghurt). Deze geven vaak een minder plakkerig gevoel. 
• Neem fruit, vruchtenmoes en vruchtensappen, deze voelen vaak prettig in de mond en keel aan bij slijmvorming.

Uit eten gaan uitklapper, klik om te openen

Als u uit eten gaat is het handig van tevoren bij het restaurant te informeren naar de mogelijkheden en uw wensen te bespreken. Geef duidelijk aan welke dikte en gladheid de gerechten moeten hebben. Vraag om extra jus, saus of bouillon, zodat u een gerecht nog kunt verdunnen.

Contact uitklapper, klik om te openen

Het secretariaat diëtetiek is op maandag t/m vrijdag van 8.00 - 12.15 uur en van 13.00 - 16.30 uur bereikbaar. Buiten de genoemde tijden kunt u een bericht inspreken op het antwoordapparaat of een mail sturen. Als u niet op de afgesproken tijd kunt komen, geef dit dan zo vroeg mogelijk aan ons door. Het secretariaat maakt dan een nieuwe afspraak met u. Het e-mailadres kan alleen gebruikt worden voor algemene vragen. In de e-mail mogen geen persoonlijke of medische gegevens staan, omdat e-mailen niet volledig privacy-veilig is.