Histotripsie en immuuntherapie: eerste resultaten iFOCUS
Onderzoekers van het UMC Utrecht hebben de eerste resultaten gepresenteerd van de iFOCUS-studie: de eerste klinische studie ter wereld waarin histotripsie, het uit elkaar trillen van tumoren met krachtige geluidsgolven, wordt gecombineerd met immuuntherapie bij mensen met uitgezaaide kanker. De vroege bevindingen zijn veelbelovend, al benadrukken de onderzoekers dat het gaat om een kleine groep patiënten in een vroege onderzoeksfase.
Waarom deze combinatie?
Immuuntherapie met zogenaamde checkpointremmers zijn medicijnen die ervoor zorgen dat het eigen afweersysteem kankercellen kan aanvallen. Bij een deel van de patiënten met uitgezaaide kanker heeft deze behandeling veelbelovende resultaten laten zien, door de ziekte langdurig onder controle te houden, of soms zelfs te genezen. Maar helaas zijn er veel soorten kanker waar deze medicijnen nog niet of nauwelijks helpen. Deze vormen van kanker zijn immunologisch ‘koud’: ze worden nog niet goed genoeg door het afweersysteem herkend en ontwijken zo de werking van immuuntherapie.
Histotripsie biedt mogelijk een sleutel. Bij deze techniek wordt met gebundelde ultrageluidsgolven een gedeelte van een tumor vernietigd doordat het tumorweefsel uit elkaar wordt getrild. Daarbij komen tumor specifieke eiwitten vrij die het immuunsysteem kunnen activeren. Laboratoriumonderzoek en dierstudies hebben aangetoond dat histotripsie een ‘koude’ tumor kan omzetten in een ‘warme’, immuun responsieve tumor, met versterkte werking van immuuntherapie als gevolg. De iFOCUS-studie onderzoekt voor het eerst of de combinatie van immuuntherapie en histotripsie ook bij mensen werkt.
De studie
De iFOCUS-studie is een fase 1-studie en richt zich in de eerste plaats op veiligheid, verdraagbaarheid en uitvoerbaarheid van de gecombineerde behandeling. Patiënten met verschillende vormen van uitgezaaide of niet-operabele kanker, die niet meer reageren op reguliere behandelingen, ontvangen tot vier kuren immuuntherapie met ipilimumab en nivolumab, gevolgd door nivolumab alleen. Zeven dagen na de eerste immuuntherapiekuur ondergaan zij één behandelsessie met histotripsie. De studie is opgezet in twee fasen: een eerste groep van zes patiënten ter beoordeling van veiligheid, gevolgd door een tweede groep van achttien patiënten. De studie is geregistreerd in het trialregister (NL-OMON56837/ NCT06524570).
Eerste bevindingen: veilig en veelbelovend
De zes patiënten van de eerste groep zijn behandeld en geëvalueerd. Arts-onderzoeker Emma van Dijk presenteerde de resultaten in april 2026 op het European Conference on Interventional Oncology (ECIO) in Basel.
De onderzoekers benadrukken dat dit vroege, nog niet gepubliceerde bevindingen zijn uit een kleine groep patiënten, en dat terughoudendheid geboden is bij het trekken van conclusies. De resultaten zijn echter bemoedigend: bij alle zes patiënten verliep de histotripsiebehandeling technisch succesvol. Er deden zich geen ernstige bijwerkingen voor die direct toe te schrijven zijn aan de histotripsie of de combinatie van immuuntherapie met histotripsie. De immuun gerelateerde bijwerkingen die optraden zijn vergelijkbaar met wat bekend is van immuuntherapie alleen, en geen van de patiënten hoefde de behandeling voortijdig te staken. Daarnaast zagen de onderzoekers bij meerdere patiënten tekenen van behandelrespons, een opvallende bevinding voor een fase 1-veiligheidsstudie, waarbij de kans op een behandelrespons over het algemeen laag is.
Wie voert dit onderzoek uit?
De studie wordt geleid door Karijn Suijkerbuijk, internist-oncoloog en hoogleraar Immuuntherapie van solide tumoren aan het UMC Utrecht en de Universiteit Utrecht. Haar onderzoeksgroep heeft internationaal een voortrekkersrol op het gebied van immuunoncologie: van het in kaart brengen van bijwerkingen van immuuntherapie tot het ontwikkelen van algoritmen die voorspellen bij welke patiënten immuuntherapie aanslaat. De iFOCUS-studie past in haar bredere missie: immuuntherapie werkzaam maken voor een grotere groep kankerpatiënten.
Emma van Dijk is arts-onderzoeker, internist-oncoloog in opleiding en promovenda op dit project. De overige betrokken onderzoekers, Manon Braat, Roel Deckers, Clemens Bos en Chrit Moonen, zijn ook verbonden aan de afdeling Beeld en Oncologie van het UMC Utrecht.
Financiering
De iFOCUS-studie is mogelijk gemaakt door donaties van de Focus Ultrasound Foundation en de Schumacher-Kramer Stichting via de UMC Utrecht & Wilhelmina Kinderziekenhuis Foundation.
Over het Kanker Centrum UMC Utrecht
Het Kanker Centrum UMC Utrecht biedt gespecialiseerde zorg aan patiënten met complexe en zeldzame vormen van kanker, en combineert dit met actief wetenschappelijk onderzoek. Immuuntherapie maakt al meer dan tien jaar deel uit van de behandeling in het UMC Utrecht, als klinische toepassing én als centraal onderzoeksthema.
Steun het iFOCUS-onderzoek
Wil je bijdragen aan onderzoek naar nieuwe behandelmogelijkheden voor patiënten met uitgezaaide kanker?
Veelgestelde vragen (Q&A)
Is dit een beschikbare behandeling?
Nee. De iFOCUS-studie is een vroegefase klinisch onderzoek (fase 1). Het primaire doel is vaststellen of de behandeling veilig en uitvoerbaar is. Of en wanneer deze combinatiebehandeling in de toekomst regulier beschikbaar komt, is op dit moment niet te zeggen. De tweede groep van de studie, waarin achttien aanvullende patiënten behandeld worden, loopt momenteel. Deelname aan de studie is nog mogelijk als er geen andere goede behandelopties meer zijn en als er een tumor/uitzaaiing is die minder dan 3 cm onder de huid ligt. Voor deelname kan de behandelend arts contact opnemen met de onderzoekers.
Wat is histotripsie?
Histotripsie is een techniek waarbij een sterk gefocuste bundel ultrageluidsgolven op een tumor wordt gericht. De geluidsgolven wekken kleine gasbellen op in het tumorweefsel. Als die bellen snel afwisselen tussen uitzetten en inkrimpen, scheuren de kankercellen van binnenuit stuk. Doordat de behandeling live gestuurd wordt met MRI-beeldvorming, kan het omliggende gezonde weefsel gespaard blijven. Er is geen operatie nodig, de behandeling kan plaatsvinden tijdens een dagopname.
Waarom is de combinatie van histotripsie en immuuntherapie veelbelovend?
Histotripsie trilt een stukje van de tumor kapot, waarbij tumor specifieke eiwitten vrijkomen die het immuunsysteem als alarmsignaal kan herkennen. In combinatie met immuuntherapie kan dit een sterkere immuunreactie opwekken, ook tegen uitzaaiingen elders in het lichaam die niet direct zijn behandeld. Dit zogeheten ‘abscopaal effect’ is in diermodellen aangetoond en is één van de verwachtingen die de iFOCUS-studie bij mensen onderzoekt.
Wat is het verschil met andere vormen van HIFU?
HIFU (High Intensity Focused Ultrasound) is een verzamelterm voor behandelingen met gefocust ultrageluid. De bekendste toepassing is het kapot maken van weefsel door verhitting. Histotripsie werkt anders: het vernietigt weefsel mechanisch, door de kracht van geluidsgolven. De tumor warmt veel minder op. Dat onderscheid is cruciaal voor de iFOCUS-studie: te veel warmte kan de structuur van eiwitten die uit de tumor vrijkomen beschadigen, terwijl die eiwitten juist intact moeten zijn om het immuunsysteem te activeren.
Wat zijn checkpoint-remmers?
Checkpointremmers zijn immuuntherapie-medicijnen die een natuurlijke ‘rem’ op het afweersysteem wegnemen. Kankercellen kunnen dit remmechanisme misbruiken om aan het immuunsysteem te ontwijken. Door die rem te blokkeren, kunnen immuuncellen de kankercellen herkennen en aanvallen. In de iFOCUS-studie worden nivolumab en ipilimumab gebruikt, beide zijn goedgekeurde geneesmiddelen die al bij meerdere kankersoorten standaard worden ingezet.
Waarom werkt immuuntherapie niet bij alle kankerpatiënten?
Immuuntherapie werkt het best bij tumoren die door het immuunsysteem goed herkend worden, zogeheten ‘warme’ tumoren. Bij ‘koude’ tumoren zijn er nauwelijks immuuncellen aanwezig rondom de tumor, waardoor checkpointremmers niet of nauwelijks werken. Veel voorkomende kankersoorten, waaronder darmkanker, alvleesklierkanker, borstkanker en prostaatkanker, zijn overwegend ‘koud’.
Waar vindt dit onderzoek plaats?
De studie wordt uitsluitend uitgevoerd in het UMC Utrecht, dat als eerste en enige ziekenhuis ter wereld deze combinatiebehandeling bij mensen onderzoekt.