Hersenen

Genen niet belangrijk bij psychisch lijden

De laatste decennia heerste het idee dat ernstig psychisch lijden – zoals schizofrenie, autisme of depressie – biologisch werd veroorzaakt; door genetische varianten. Onderzoek van Jim van Os, ggz-hoogleraar in het UMC Utrecht, laat zien dat dit slechts in beperkte mate het geval is. “Omgevingsfactoren spelen een veel grotere rol. Met name sociale frustratie en jeugdtrauma’s vergroten het risico op ernstig psychisch lijden.”

Omdat ernstig psychisch lijden in sommige families veel meer voorkomt dan in andere, leek een genetische betrokkenheid voor de hand liggend. Wereldwijd zijn er de laatste decennia dan ook honderden miljoenen euro’s gestoken in onderzoek hiernaar. En inderdaad, de ene na de andere betrokken genetische variant werd gevonden. “Er zijn duizenden varianten gevonden die allemaal een mini-effect hebben. In grote cohorten van honderdduizenden patiënten lijken die gevonden varianten al snel statistisch significant, wat het enthousiasme alleen maar verder aanwakkerde. Maar ieder mens heeft een flink deel van die duizenden genetische varianten – dus wat betekent dat dan precies?”, vroeg Jim zich af.

Oorzaken gezocht

“Om die vraag te beantwoorden hebben wij tien jaar lang een grote groep gewone Nederlanders gevolgd.” Van de deelnemers werden de genen in kaart gebracht in het UMC Utrecht neurogenetica lab en door de jaren heen werden ze meerdere keren geïnterviewd. Ze beantwoordden vragen over onder meer hun familie, wat ze meemaakten, opleidingsniveau, gezondheid, relaties, drugsgebruik, werkeloosheid en inkomen. Een flink deel van hen (meer dan 20%) ontwikkelde in de loop van het onderzoek significant psychisch lijden. Op basis van alle verzamelde data bekeken de onderzoekers of dat tot een oorzaak te herleiden was. Dat is voor ongeveer twintig procent gelukt. Jim: “Eigenlijk is twintig procent nog veel, want psychisch lijden heeft alles te maken met ons menszijn, ons gevoel, ons gedrag; dat is allemaal niet zo voorspelbaar.”

Resultaten

Een-vijfde van de variatie in ernstig psychisch lijden is dus herleidbaar tot een oorzakelijke factor. En van die een-vijfde was slechts een minieme fractie - drie procent – terug te voeren op genetische variatie. Ook cannabisgebruik – wat vaak als biologische trigger voor bijvoorbeeld psychoses wordt beschouwd – had een geringe impact. De twee grootste factoren bleken jeugdtrauma en sociale frustratie met respectievelijk ongeveer 30% en 20% procent. Sociale frustratie houdt in dat er bijvoorbeeld een groot verschil zit tussen de gewenste en de ervaren sociale status.

Die uitkomst verbaast Jim niet. “We leven in een samenleving waarin alles uitstraalt: succes is een keuze. Alles wijst die richting op. Onze kinderen worden constant klaargestoomd voor dat individuele succes. Dat geeft een enorme druk. Als dat succes vervolgens uitblijft, ervaren veel mensen dat als falen. Daar kunnen we vaak moeilijk mee omgaan en dat blijkt een relatief veelvoorkomende reden voor psychisch lijden.”

Informele kaste-systeem

Psychisch lijden zit dus nauwelijks in de genetica zoals die nu bekend is, maar in omgevingsfactoren en sociale omstandigheden. Dat het in bepaalde families vaker voorkomt dan in andere is volgens Jim ook zonder genetica te verklaren. “Familieleden leven nu eenmaal vaker in vergelijkbare omstandigheden. Volwassenen met een jeugdtrauma dragen dat niet zelden ongewild over naar hun kinderen en onze sociale en etnische stratificatie, of eigenlijk ons informele kaste-systeem, is moeilijk te doorbreken.”

In het onderzoek is ook naar de verschillende vormen van psychisch lijden gekeken. Eerder was al duidelijk dat de genetische varianten die op schizofrenie leken te wijzen, grotendeels overeenkomen met de varianten die bij depressies of autisme betrokken lijken. Ook dit onderzoek maakt geen duidelijke verschillen zichtbaar, daarom gebruikt Jim de overkoepelende term van psychisch lijden. “Het wordt steeds duidelijker dat wat wij psychiatrische aandoeningen of stoornissen noemen, eigenlijk geen aandoeningen of stoornissen zijn. Er is niks ‘kapot’. De menselijke soort heeft een breed scala aan eigenschappen met een grote reikwijdte. De meeste mensen hebben die eigenschappen in een mate die relatief dicht bij het midden zit. Maar er zijn ook mensen aan beide uiteinden van het spectrum. Conceptueel zou ik dat voorkomende variaties in menselijk gedrag willen noemen en geen aanlegfouten.”

Preventie en weerbaarheid

Dat er zoveel onderzoek is besteed aan de zoektocht naar genetische oorzaken, is geen weggegooid geld volgens Jim. “Het was een logische gedachte. Het heeft ook veel opgeleverd, maar vooral in de neurologie. We hoopten via de genetica ook tot behandelingen voor ernstig psychisch lijden te komen, dat is niet gelukt. We zijn niet dichter bij geneesmiddelen gekomen, we raken er eerder van af. Het laatste wat je wilt is sociale ongelijkheid medicaliseren.” Daarom vindt de hoogleraar dat er nu op een andere manier investeringen nodig zijn. “Onze geestelijke gezondheid is niet afhankelijk van het behalen van een hoog streefniveau, het is afhankelijk van verbondenheid, positieve emoties en dankbaarheid. We moeten psychiatrie zien als een vorm van public health. Dat bereik je als je je geld inzet op preventie en weerbaarheid.”

Jim heeft een duidelijke visie op hoe we maatschappelijk gezien met ons geestelijk welbevinden moeten omgaan. “Aan de ene kant zouden we kinderen op school minder het beeld moeten geven van het belang van individueel succes, en juist meer van het belang van verbondenheid en weerbaarheid. Preventie dus. Daar op inzetten kan het verschil maken. Tegelijkertijd verschuiven we naar een andere manier van behandelen van ernstig psychisch lijden. Ook de therapeut moet primair investeren in de relatie, in de kunde om relaties aan te gaan. In plaats van mensen uit hun omgeving te halen voor een behandeling, dienen we meer uit de kast te halen om de zorg naar hen toe brengen. In hun eigen wijk. Nieuwe methoden gaan uit van een zorgnetwerk rondom een patiënt organiseren waarin niet alleen psychiaters, psychologen en verpleegkundigen, maar juist ook ervaringswerkers en naasten een belangrijke rol hebben. Juist in de crisissituatie. Het is belangrijk meer te investeren in het proces van weerbaarheidsbevordering. De relatie, in de zin van luisteren, empathie, authentiek zijn en – niet zelden – samen een conflict hebben en weer oplossen, is belangrijk. Als een patiënt voelt dat er echt naar hem wordt geluisterd, als hij empathie ervaart, als er een verbinding ontstaat, kan het effect van de behandeling – ook van medicatie – pas vorm krijgen.”

Het onderzoek Do Current Measures of Polygenic Risk for Mental Disorders Contribute to Population Variance in Mental Health? is op 17 juli 2020 gepubliceerd in Schizophrenia Bulletin. Lees hier het hele onderzoek.

Reacties

Ineke Masselink-Beltman,

Het is goed en troostend te lezen dat het niet het genetisch voorbestemde is , maar dat het juist de omgeving en de bejegening van de medemens is, die helend werkt. Deze ervaring probeer ik al jaren in de praktijk te brengen in contact met mensen met special brains. Net als in de biologie "korstmossen" (mijn wetenschappelijk specialisme) slechts als het milieu zuiver is , de prachtigste structuren vormen, en daarom uitstekende indicatoren van luchtverontreiniging zijn, zo beschouw ik mensen met niet algemeen geaccepteerd gedrag ook als uitstekende indicatoren van onze sociale en individuele leefwereld. Gezien de toename van psychoses en verwardheid en het overmatig gebruik van middelen, gaat het niet zo best in onze sociale niche.

Reageer

A.F.M.J. Velthuizen-Veringa,

het is niet zozeer een reactie op een reactie,maar gewoon een reactie op het stuk.Er was ook een onderzoek waarbij een stoornis op de lange arm van chromosoom 17 als oorzaak genoemd werd bij schizofrenie,dus ik kijk hier van op.Mijn pleegdochter(schizofrenie) heeft een broer in een ander pleeggezin met een schizoaffectieve stoornis,een moeder die in een beschermde woonvorm heeft gezeten,een oom in een inrichting..En dat zou door de opvoeding komen?

Reageer

Jonathan Sanders,

Ja.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Jolande Rommens-Musquetier,

Quote: Als een patiënt voelt dat er echt naar hem wordt geluisterd, als hij empathie ervaart, als er een verbinding ontstaat, kan het effect van de behandeling – ook van medicatie – pas vorm krijgen. Eigenlijk voert dit terug naar de hechtingstheorieën die ook in de EFT relatietherapie worden aangehaald als belangrijkste factor voor het slagen van de relatietherapie. Verbinding en empathie ervaren en het gevoel hebben dat je gehoord wordt door de ander.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Paulien van Roon,

En daarom komt er nu een hausse aan mensen met psychische problemen, door Corona werd er soms maandenlang telefonisch “behandeld”. Het engste was dat ze er nog tevreden over zijn ook. Ik geloof ook niet in erfelijke factoren. Wel in omgevingsfactoren en niet accepteren van ander soort succes en dan diploma en veel geld verdienen.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

dian vrijmens,

Voor mijn dochter komt dit inzicht te laat. "Met depressie moet je leren leven. Het zit in je genen, daar kun je niets aan veranderen." Aldus de psycholoog. Ik heb wel geprobeerd deze 'hulp'verlener te overtuigen dat het niet zo zeer in mijn dochter's genen zat (geen enkele basis voor die vooronderstelling in haar familie) maar eerder in haar jeugdtrauma's (pesten vooral). Maar nee, dat kon ik als moeder niet zo beoordelen. Alle inzichten in de psychologie wezen erop: depressie zit in je genen. Mijn dochter heeft daarop besloten dat ze er ook voor kon kiezen om er niet mee te leren leven, dat ze in dat geval liever een einde aan haar leven maakte. De wisselende inzichten in de psychologie, mijn kind had nog geleefd als ze niet met dat hardnekkige oude inzicht om haar oren was gegooid.

Reageer

huub hendriks,

Lieve Dian, Allereerst wil ik je steunen met het verlies van je dochter. Heel goed dat je dit naar buiten brengt en bespreekbaar maakt. Het zijn jou gevoelens mogelijk, (van onmacht in het systeem zelf) bedenk dat je alles gedaan hebt dat er binnen je mogelijkheden lag. Ik verloor op die manier mijn broer. Daarom kan ik mogelijk invoelen wat je diepe pijnlijke gevoelens zijn. Je noemt pesten als een van de mogelijke oorzaken, daarom ga ik er vanuit dat er vast meer gespeeld heeft. Ik hoop dat je geen schuldgevoelens hebt. Zelf vind ik met al 44 jaar bipolair te zijn en tientallen psychosen in mijn leven te hebben moeten ondergaan ik me kan voorstellen hoe pijnlijk dit alles je hele leven getekend heeft. Als je de behoefte hebt mag je contact met me opnemen, mogelijk kan ik iets voor je betekenen. Jim van Os is een pracht mens is een pracht mens ik heb hele warme gevoelens voor hem en heb hem meermaals ontmoet Zelf zit ik ook al 30 jaar aan de Lotgenotenlijn van Plusminus. Huub.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

russell cummins,

ik had al zo n vermoeden.... https://www.psychosenet.nl/ieder-mens-heeft-een-kwetsbare-schakel/

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Guy Van der Borght,

Dit is een heel interessant onderzoek. Zelf heb ik de indruk dat ik in mijn jeugdjaren ook onder de sociale druk ben bezweken. Er zijn dan vijf psychoses gevolgd tussen mijn 17jaar en 23jaar. Daarna heb ik een periode van 23 jaar zonder medicatie, psycholoog of psychiater gekend. Dit is de gelukkigste periode in mijn leven geweest. Door verbouwingen en de druk, die daarbij kwam zien waren de psychoses terug daar. Een periode met veel druk geeft me vaak psychoses.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Kassandra Goddijn,

Vanuit mijn ervaringskennis (als familielid van iemand) met psychisch lijden zeg ik: way to go, Jim. Dank voor jouw mooie werk. Ook wetenschappers komen nu steeds dichter bij de waarheid zoals ik die als betrokkene ervaar. Er is niets stuk bij psychisch lijden. Het is allemaal functioneel menselijk gedrag, daarom zit het erop - in potentie bij ieder mens. Weliswaar is er een probleem in de waarneming. Bij psychisch lijden bevinden mensen zich in een realiteit die voor hen ooit reëel was. Dat noemen we een trigger en dat is gerelateerd aan (vroegkinderlijk, complex) trauma. Overigens ga ik ervan uit dat sociale frustratie die niet overwonnen kan worden ook geworteld is in (vroegkinderlijk, complex) trauma. Hoopvol! Helaas inderdaad te laat voor de vele, vele mensen die door hardnekkige misvattingen gehertraumatiseerd raken en raakten in de GGZ. Maar beter laat dan nooit. Ik hoop dat deze inzichten het niet opnieuw zullen afleggen tegen de macht van de oude garde in de beroepsgroep.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

engelien,

Empathie is prachtig. Het is een noodzakelijke voorwaarde maar is het een voldoende voorwaarde ? Voor mij was het dat niet. En het is verschrikkelijk als er op die manier medicijnen makkelijker kunnen worden voorgeschreven. Met effecten lang nadat de behandelaar uit het zicht is. terug naar je familie... heerlijk bezuinigingen maar dat lijkt mij een verschrikkelijke oplossing.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Alonie de Lange,

Wat een interessant en belangrijk onderzoek. Knap om dit ingewikkelde probleem zo goed wetenschappelijk te kunnen ontleden. Bedankt.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Meggie Williams,

Ik maak bezwaar tegen het op een hoop gooien van autisme met vormen van psychisch lijden. Autisme is een anders zijn met bepaalde kenmerken, net zoals lhbti-ers anders zijn. Door het anders zijn kun je psychisch lijden ervaren maar dit hoeft niet zo te zijn. En autisme is echt niet te verklaren door alleen omgevingsfactoren: https://www.the-scientist.com/news-opinion/environmental-factors-dont-explain-rise-in-autism-prevalence-67560

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Gerrit,

In ons dagelijkse leven en in de praktijk van de geestelijke gezondheidszorg hebben we te maken met individuen, met deze kliënt, deze broer, deze moeder, deze partner. En bij deze persoon kunnen allerlei zaken meespelen bij het ontstaan of voortbestaan van de klachten. Dat is meestal een mix van biologische, psychische en sociale factoren Bij de één ziet die mix er weer anders uit dan bij de ander. Daarom heeft de ene persoon met psychiatrische klachten veel baat bij bv. medikatie, heeft een andere patiënt veel aan gesprekstherapie. Voor veel mensen met psychische kwalen is het een moeizame zoektocht naar die specifieke therapie of mix van therapieën waar ze baat bij hebben. Daarom, ga dit onderzoek van prof. Jim van Os niet gebruiken in die vruchteloze strijd voor òf biologische òf psychische òf sociale therapie, maar blijf zoeken naar de optimale mix van therapieën voor deze ene persoon.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Paul,

Een opzienbarend onderzoek met een nog meer opzienbarende uitslag! Wij hebben een groot gezin. 3 kinderen hebben de diagnose Schizofrenie gekregen. 2 jaar geleden kreeg de jongste uit ons een gezin een psychose. In de vele gesprekken met Psychiaters, SPV ers, Verpleegkundigen enz. kwam eenzelfde vraag: Zit het bij u in de familie? Ja, zeiden we dan, onze oma's, een tante, een nicht manifesteerden in meer of mindere mate "vreemd" gedrag. Wij vonden het fijn als onze kinderen goed presteerden op school, maar denken niet dat wij bij hen allen het onderste uit de kan wilden. Wij hebben met onze kinderen wel heel veel bijgesteld naar beneden als wij zagen dat ze niet meer meekonden komen op hun werk of op school. Dat vonden wij voor hen heel erg en voor ons verdrietig.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Max Oranje,

Mooi onderzoek welke eindelijk eens het belang van de zoektocht en onderzoeken naar genetische oorzaken tot nihil reduceert. Tja, het geld... wat nog veel belangrijker is: de verloren tijd en dat mensen intussen niet in staat gesteld worden hun ziekte te overwinnen in een vorm van herstel, omdat de geldstroom naar de genetische kant gaat. In de GGZ moet je autodidact zijn om verder te komen en je sterk verdiepen in de achtergrond van de psychiatrie. Na een langdurige psychose, een aantal jaar met diagnose schizofrenie en vijf jaar later in remissie hoop ik sterk op een educatieve insteek, want het was een lange leerweg en heeft ons gezin veel gekost! De conclusie van vroege preventie en investeren in de relatie is mooi, maar inzetten op herstel met overdracht van kennis vanuit het biopsychosociale model kan mensen intrinsiek motiveren. Daarin hebben we in de GGZ nog een lange leerweg, maar beginnen dit soort onderzoeken een goed fundament voor te leggen.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Francisca Scholte,

Wat jammer dat, wat betreft autisme in ieder geval, hier het kind met het badwater wordt weggegooid. Er zijn veel vals positieven als het gaat om autisme, onderzoek doen levert dan tegenstrijdige resultaten op. Ook is het natuurlijk zo dat als er geen of beperkt genetische afwijkingen gevonden zijn, autisme niet aangeboren zou kunnen zijn. Om met Kanner te spreken en de onderzoekers in de decennia na hem: 'There is Inability to relate to people, including members of the child's own family, from the beginning of life'. Zie verder mijn onderzoek o.a in Wetenschappelijk tijdschrift voor autisme en Tijdschrift voor orthopedagogiek. http://f.scholte.deds.nl/ waaronder http://f.scholte.deds.nl/Ontmanteling.html

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

R. Dukker,

Mijn kind is mishandeld door gemeente jeugdbescherming en overheidsinstanties en dan haken we allemaal af nu hij 11 jaar is er zijn er een paar bij die schuld bekennen op boze ouders in het onderwijs bij Facebook veel over te lezen

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Saskia Evertsen,

Dit zijn interessante en ruimtegevende conclusies! Ruimte voor mensen, om te weten dat je niet zit vastgebakken aan erfelijke fectoren maar je kunt ontwikkelen. En ruimte voor ggz-behandelaren om anders te gaan werken. En wie weet, ruimte om de afstand tussen ggz en andere behandelaren te dichten. In mijn werk voer ik geregeld het gesprek of genen bepalend zijn voor dat waar cliënten mee zitten. Ik neig er sterk naar dat het meer een kwestie is van een gevoeligheid, die tot uiting komt door persoonlijke geschiedenis- jeugdtrauma (in de breedste zin), situaties, omstandigheden. Ik ben blij met de open blik in dit onderzoek en met de opbrengsten, en benieuwd naar reacties uit wetenschappelijke hoek. Voor mij lijkt het weer een onderbouwing van wat ik vermoed. Ik hoop op veel aandacht voor deze conclusies en heb dit dan ook graag gedeeld op linkedin.

Reageer

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.

Reageer

Om spam te voorkomen vragen we u de onderstaande code over te typen.